Bir sulama projesinin fizibilitesinde pompa elektriği, boru maliyeti ve ürün verimi görünür. Akifere dönen suyun azalması ise çoğu tabloda sıfır lira yazar. Milano modelinin uyarısı burada önem kazanıyor: parselde kazanılan verimlilik, komşu kuyuda veya kent altyapısında yeni bir maliyet doğurabilir. Bu maliyet kesinleşmiş değildir, ama ölçülmeden yok sayılamaz.
Özel getiri ile toplumsal getiri ayrılmalı
Çiftçi daha az su çekerek elektrik ve işçilik tasarrufu sağlar. Havza ise geri beslenme, aşağı akım kullanıcısı ve ekosistem etkisini taşır. Yatırımın özel geri dönüşü pozitifken toplumsal net faydası daha düşük olabilir; tersi de mümkündür.
Bu nedenle hibe programı yalnız ekipman edinimini değil, çekim ve tüketim azalmasını ödüllendirmelidir.
Geri dönüş akımı bedava su değildir
Karşı görüş, tarladan sızan her suyun zaten kayıp olmadığıdır. Nicelik açısından doğru olabilecek bu ifade kaliteyi dışarıda bırakır. Nitrat veya tuz taşıyan dönüş akımı ileride arıtma, toprak kaybı ya da kuyu kullanım kısıtı yaratabilir.
Ekonomik değerleme hem hacmi hem kaliteyi içermeli; fayda ile zarar farklı kullanıcılar arasında dağılıyorsa bu dağılım açıklanmalıdır.
Sözleşme ölçülebilir sonuca bağlanmalı
Modernizasyon sözleşmesinde sayaç, gözlem kuyusu ve veri paylaşımı yatırım kalemi olmalı. Temel dönem olmadan 'tasarruf' oranı yazılmamalı.
Benim önerim, parsel bütçesine ikinci bir havza hesabı eklemektir: çekim, gerçek tüketim, geri dönüş, enerji ve kalite maliyeti. Yatırımcıya güven veren şey tek oran değil, kimin hangi faydayı ve riski taşıdığını gösteren tablodur.
Temel görüş
Sulama yatırımının yalnız çiftlik içi nakit akışıyla değerlendirilmesi, ortak su kaynağındaki dışsallıkları görünmez kılabilir.
Türkiye için ne ifade ediyor?
Türkiye'de sulama hibeleri ve birlik yatırımları, ekipman sayısı yerine ölçülen çekim azalması, ürün çıktısı ve havza göstergeleriyle izlenebilir.
Başvuru kaynakları
Yazıdaki olgusal çerçeve aşağıdaki kaynaklarla desteklendi; yorumlar köşe yazarına aittir.
