Türkiye’nin dokuz aylık su yılı toplamı son 66 yılın en yüksek düzeyine çıkarken Haziran yağışı normalin yüzde 30 altında kaldı. Bu iki sayı çelişki değil; su döngüsünün farklı zaman ve mekân ölçeklerini gösteriyor. Sürdürülebilirlik açısından sorun, toplam suyun azlığı kadar yanlış zamanda, yanlış yerde veya toprağın tutamayacağı şiddette gelmesidir. Kümülatif bolluk yerel kuraklığı, drenaj sorununu ya da hastalık baskısını otomatik olarak ortadan kaldırmaz.
Toplam yağış dağılımı anlatmaz
Aynı toplam, çok sayıda düzenli yağışla veya birkaç şiddetli olayla oluşabilir. İlki kök bölgesini daha dengeli beslerken ikincisi yüzey akışı, erozyon ve su birikmesi yaratabilir. Bültenin bazı bölgelerde dolu, sel, yatma ve mantari hastalık bildirmesi bu farkın sahadaki karşılığıdır.
İl ortalaması da havzanın üst ve alt kesimindeki davranışı tekleştirir. Mardin ile Rize arasındaki büyük fark kadar aynı il içindeki toprak, eğim ve altyapı farkı da önemlidir.
Depolama kapasitesi kadar ekolojik eşik de önemli
Baraj doluluğu insan kullanımı için kritik bir rezerv göstergesidir. Buna karşılık nehir akışı, sulak alan, yeraltı suyu ve toprak nemi aynı hızda veya yönde değişmeyebilir. Suyu yalnız depolanan hacim olarak görmek ekosistem ihtiyacını ve kalite sorunlarını dışarıda bırakır.
WMO’nun küresel su kaynakları değerlendirmesi, su döngüsünün giderek düzensizleştiğini ve aşırı bolluk ile kıtlık arasında salındığını vurguluyor. Tarımsal dayanıklılık bu iki uca birlikte hazırlanmayı gerektirir.
Çözüm tek bir büyük ortalama değildir
Sürdürülebilir su yönetimi; rezerv, akış, toprak nemi, ürün ihtiyacı ve su kalitesini ayrı izler. Bir göstergenin güçlü olması diğerindeki riski yok sayma izni vermez. Özellikle drenaj kapasitesi düşük alanlarda fazla su da üretim kaybı ve emisyon riski yaratabilir.
Karşı görüş, çok göstergenin karar vermeyi zorlaştıracağıdır. Evet, karmaşıklık artar; fakat yanlış basitlik riski ortadan kaldırmaz. Gösterge seti küçük tutulabilir: kullanılabilir rezerv, kök bölgesi nemi, kısa dönem tahmin ve drenaj/akış alarmı.
Sürdürülebilirlik raporunda iki yönlü eşik
Ben su performansını yalnız metreküp/ton üzerinden raporlamam. Su stresi altındaki gün sayısı ile doygunluk veya taşkın altında geçen günleri birlikte görmek isterim. Böylece az su kullanımının bitkiyi strese soktuğu ya da drenajın yetersiz kaldığı anlaşılır.
Su yılı bolluğu değerli bir başlangıçtır. Kalıcı güvenceye dönüşmesi, suyun zamanını ve yerini yöneten toprak sağlığı, drenaj, depolama, ölçüm ve adil tahsis yatırımlarına bağlıdır.
Temel görüş
Yüksek ülke toplamı yerel kuraklık, erozyon, su birikmesi ve hastalık baskısını örtebilir; yanlış güven yatırım önceliklerini bozabilir.
Türkiye için ne ifade ediyor?
Türkiye’de su planlarının kümülatif yağış ve baraj doluluğunu yerel toprak nemi, drenaj ve ekosistem göstergeleriyle tamamlaması iklim uyumunu güçlendirebilir.
Başvuru kaynakları
Yazıdaki olgusal çerçeve aşağıdaki kaynaklarla desteklendi; yorumlar köşe yazarına aittir.
