Bir yatırım sunumunda en rahat okunan tablo, tek üretim miktarı ile tek satış fiyatını çarpan tablodur. Sonuç nettir, geri ödeme süresi kolay görünür. Fakat tarımda bu netlik çoğu zaman gerçeğin sadeleştirilmiş hâlidir. Dayanıklı fizibilite, en iyi sonucu anlatmaktan önce kötü bir yılda sistemin ayakta kalıp kalamayacağını gösterir.
Fiyat ve verim aynı anda değişebilir
Tarım işletmesi yalnız fiyat riski veya yalnız verim riski taşımaz. Arzın yükseldiği dönemde fiyat düşebilir; hastalık veya iklim sorunu yaşandığında verim gerilerken kalite sınıfı da değişebilir. Enerji, işçilik ve finansman giderleri ise ürün fiyatıyla aynı yönde hareket etmek zorunda değildir. Bu nedenle her değişkeni tek tek oynatmak yerine olumsuz koşulların aynı anda gerçekleştiği birleşik senaryo test edilmelidir.
Ben fizibilitede üç gelir senaryosunun yanında ayrı bir nakit senaryosu görmek isterim. Ürün satılmış olsa bile tahsilat vadesi uzarsa işletme fide, gübre, enerji ve maaş ödemelerini nasıl karşılayacak? Kârlı görünen bir proje, işletme sermayesi eksikliği nedeniyle üretim döngüsünü kesintiye uğratabilir.
Güven veren tablo, belirsizliği saklamayan tablodur
Düşük, orta ve yüksek senaryoların varsayımları açık yazıldığında yatırımcı hangi sonucun hangi koşula bağlı olduğunu görür. Satış sözleşmesi varsa fiyat güncelleme yöntemi, kalite şartı, alım miktarı, ödeme vadesi ve fesih koşulu modele yansıtılmalıdır. Sözleşme tek başına riskin ortadan kalktığı anlamına gelmez; riskin biçimini değiştirir.
Tarım-ÜFE gibi resmî veriler piyasa yönünü anlamak için değerlidir, fakat işletmenin kendi satış kayıtlarının yerini tutmaz. Her ay gerçekleşen fiyat, fire, verim ve maliyet modele işlendiğinde fizibilite yaşayan bir yönetim aracına dönüşür. Yatırım kararı için güven, tek bir yüksek rakamdan değil; olumsuz koşullarda bile hangi önlemin devreye gireceğinin bilinmesinden doğar.
Temel görüş
Tek senaryo, tarımsal yatırımın fiyat, verim, maliyet ve tahsilat risklerini görünmez hale getirebilir.
Türkiye için ne ifade ediyor?
Yüksek finansman ve enerji maliyetlerinin bulunduğu Türkiye’de işletme sermayesi ile stres testi, geri ödeme hesabı kadar önemli hale geliyor.
Başvuru kaynakları
Yazıdaki olgusal çerçeve aşağıdaki kaynaklarla desteklendi; yorumlar köşe yazarına aittir.
