Bir sera resirkülasyon projesi yüzde kaç drenaj suyunu geri kazandığını söylediğinde yatırım dosyası tamamlanmış olmaz. Tasarruf edilen su ve gübrenin karşısında arıtma enerjisi, laboratuvar analizi, sensör kalibrasyonu, sarf malzemesi, operatör zamanı ve hastalık nedeniyle oluşabilecek üretim kaybı vardır. Benim tezim, geri ödeme hesabının geri kazanım yüzdesinden değil, güvenli biçimde satılabilir ürün başına toplam sahip olma maliyetinden kurulması gerektiğidir.
Tasarruf brüt, değer nettir
Geri dönen her metreküp su aynı ekonomik değeri üretmez. Tuz birikimi nedeniyle kısmi boşaltma gerekebilir; kaynak suyu ucuz fakat enerji pahalı olabilir. Gübre geri kazanımı da iyon dengesi bozulduğunda yeni düzeltme girdisi gerektirir. Brüt geri kazanımı doğrudan nakit tasarrufuna çevirmek yanıltıcıdır.
Model en azından taze su, deşarj, gübre, enerji, laboratuvar, bakım ve işçilik kalemlerini ayrı göstermeli. Ürün kaybı olasılığı, tek kesin rakam yerine senaryo ve duyarlılık aralığıyla sunulmalıdır.
Teknik kapasite sermaye kadar önemlidir
İyon analizi sonuçları geç geliyor, sensörler kalibre edilmiyor veya alarmlar yetkisiz bırakılıyorsa iyi ekipman değer üretmez. İşletmenin teknik personeli ve karar süresi yatırımın parçasıdır. Eğitim ve yedek ekipman bütçesi sıfır varsayılamaz.
Karşı görüş, otomasyonun personel ihtiyacını ortadan kaldıracağıdır. Otomasyon rutin kararı hızlandırabilir; fakat ölçüm sapması, patojen şüphesi ve reçete değişiminde yetkin insan denetimine ihtiyaç sürer.
Yatırım kapısı kademeli olmalı
Önce tek blokta ölçümlü pilot, ardından performans eşiği ve ancak sonra ölçekleme daha sağlamdır. Pilotun kabul ölçütleri su ve gübre tasarrufunun yanında ürün verimi, kalite, sanitasyon başarısı, enerji ve plansız duruşu içermelidir.
Kapalı devre sistem ekonomik olabilir; ancak bu sonuç genel bir teknoloji özelliği değil, belirli su kalitesi ve işletme disiplininde doğrulanan performanstır. Finansman dosyası bu koşulları açıkça yazmalıdır.
Temel görüş
Eksik maliyet modeli, görünür su tasarrufunu büyütüp arıtma, bakım ve üretim riskini yatırımcıdan saklayabilir.
Türkiye için ne ifade ediyor?
Türkiye'deki sera yatırımlarında ölçekleme, tek blokta en az bir üretim döngüsü boyunca ölçülen net işletme sonucu ve başarısızlık senaryolarına bağlanmalıdır.
Başvuru kaynakları
Yazıdaki olgusal çerçeve aşağıdaki kaynaklarla desteklendi; yorumlar köşe yazarına aittir.