Bir kamu programının 500 milyon dolara kadar kaynak açıklaması yatırım haberidir; 500 milyon dolarlık yeni üretim değildir. Program tavanı, seçilen hibe, sözleşmeye bağlanan tutar, hakediş ve çalışan tesis arasında uzun bir uygulama zinciri vardır. Gübre gibi enerji ve hammadde yoğun bir sektörde asıl soru ‘kaç dolar ayrıldı’ değil, ‘hangi doğrulanmış kilometre taşında ne kadar sermaye serbest bırakılıyor’ olmalıdır.
Hazır proje ifadesi belgelere çevrilmeli
USDA’nın FIELDS programı ileri geliştirme aşamasındaki, teknik olarak uygulanabilir, mali açıdan yaşayabilir ve başka teyitli finansmana sahip projelere öncelik verileceğini söylüyor. Yatırım komitesi için bu nitelemeler; arsa kontrolü, izin matrisi, lisanslı mühendislik, sabit fiyatlı tekliflerin kapsamı ve bağlayıcı eş finansman belgeleriyle karşılık bulmalıdır.
İnşaata hazır ifadesi pazarlama sunumunda kolay, durum tespitinde zordur. Şebeke bağlantısı, hammadde sözleşmesi, çevre izni veya kritik ekipman siparişi eksikse takvim hâlâ varsayımdır. Hibe kararı bu eksikleri ortadan kaldırmaz; yalnız sermaye yapısındaki bir bileşeni güçlendirir.
Ödeme, ek net kapasiteye bağlanmalı
Ben hibeyi dört kapıya bölerim: finansman kapanışı, mühendislik ve izin tamamlanması, mekanik tamamlanma, performans testi. Son ödeme nominal tasarım kapasitesine değil, kabul protokolüyle ölçülen ek net kapasiteye bağlanmalıdır. Mevcut kapasitenin yeniden etiketlenmesi yeni arz sayılamaz.
Karşı görüş, katı kilometre taşlarının yenilikçi projeyi yavaşlatacağıdır. Evet, erken teknoloji belirsizliği taşır. Bu nedenle Ar-Ge ile ticari kapasite hibesi aynı ölçülmemeli; pilot aşamada öğrenme çıktıları, ticari aşamada ise üretim, kalite, enerji ve güvenlik performansı aranmalıdır.
Çiftçi faydası fiyat garantisi değildir
Yeni tesis rekabeti ve arz dayanıklılığını güçlendirebilir. Fakat doğal gaz, elektrik, taşıma ve hammadde maliyeti yüksekse fabrika çalışsa bile çiftçi fiyatı beklenen ölçüde düşmeyebilir. Alıcı sözleşmesi, lojistik erişim ve ürün standardı bu nedenle kapasite kadar önemlidir.
Şeffaf raporlama; tahsis edilen, sözleşmeye bağlanan, ödenen ve üretime dönüşen tutarları ayrı göstermelidir. Böyle bir ayrım yatırımcı güvenini azaltmaz; kamusal kaynakla özel sermayenin hangi kanıt üzerinden risk paylaştığını görünür kılar.
Temel görüş
Program büyüklüğü ile çalışan üretim kapasitesini ayırmak, kamu kaynağı ve yatırım riskinin gerçek ilerleme üzerinden izlenmesini sağlar.
Türkiye için ne ifade ediyor?
Türkiye’de benzer kapasite desteklerinde izin, eş finansman, performans testi ve ek net üretim için ayrı hakediş kapıları tasarlanabilir.
Başvuru kaynakları
Yazıdaki olgusal çerçeve aşağıdaki kaynaklarla desteklendi; yorumlar köşe yazarına aittir.
