Bir çeşit tarlada daha yüksek demir veya çinko ürettiğinde başarıya yaklaşıyoruz; başarıyı tamamlamıyoruz. Yeni meta-analizde öğütmenin demiri yüzde 70, çinkoyu yüzde 21 azaltabilmesi bunun en açık hatırlatıcısı. Sürdürülebilirlik ölçümü, hasat anındaki iyi değeri tüketiciye ulaşmış sonuç gibi gösteremez.
Kayıp noktaları baştan haritalanmalı
Tohum seçimi, toprak ve gübreleme, hasat, depolama, parlatma, pişirme ve tüketilen porsiyon aynı zincirdir. Her aşamada miktar ve biyoyararlanım değişebilir. Ölçüm yalnız kabuklu tanede yapılırsa politika yanlış başarı sinyali alabilir.
Bu yüzden program hedefini ‘yüksek içerikli çeşit dağıtıldı’ diye değil, işlenmiş üründe korunan mikrobesin ve hedef grubun gerçek tüketimiyle tanımlamak gerekir.
Genetik ve agronomi birlikte, ama ölçülü
Meta-analiz çinkoda çeşit etkisini, gübrelemede ise çinko ve demir hedeflerine ulaşma olasılığındaki artışı gösteriyor. Bu tamamlayıcılık değerlidir; fakat her çevrede aynı sonucu garantilemez.
Karşı görüş, zincirin bütününü ölçmenin pahalı ve yavaş olduğudur. Evet; ama yalnız başlangıç değerini ölçmek ucuz bir yanılsama yaratabilir. Temsili örneklemle değirmen ve pişirme kaybını izlemek, en pahalı hatayı yani etkisiz programı ölçeklemeyi önler.
Başarı göstergesi nasıl kurulmalı?
Çeşidin farklı çevrelerdeki kararlılığını, üretici maliyetini, işlenmiş üründeki düzeyi ve tüketici kabulünü ayrı göstergeler yaparım. Sağlık sonucu iddiası varsa beslenme ve klinik kanıt için ilgili uzmanlıkların çalışması gerekir.
Biyofortifikasyon umut verici bir araçtır; tek başına beslenme eşitsizliğinin kesin çözümü değildir. Tarladan tabağa kadar korunan ve erişilebilen besin değeri, dürüst başarı ölçüsüdür.
Temel görüş
Hasat sonrası kayıplar, tarlada elde edilen mikrobesin artışının tüketiciye ulaşan kısmını önemli ölçüde azaltabilir.
Türkiye için ne ifade ediyor?
Türkiye’de çeşit geliştirme ve gübreleme çalışmalarında değirmen, pişirme ve tüketim aşamalarını içeren sonuç göstergeleri kurulabilir.
Başvuru kaynakları
Yazıdaki olgusal çerçeve aşağıdaki kaynaklarla desteklendi; yorumlar köşe yazarına aittir.
